<

Sleutel voor bloeiende orchideeën van Nederland en België

Ontwerp: Jean Claessens



bouw van een orchideeënbloem (Fig. a)







klik op het blauwe nummer om naar de volgende keuze te gaan

1
plant zonder echte bladeren, alleen aan de voet  enkele schub- of schedevormige blaadjes (Fig. 1)
2
plant met groene bladeren ........................................................................................ (Fig. 2)
4

2(1)
gehele plant (licht)bruin (Fig. 3)
Neottia nidus-avis - Vogelnestje
gehele plant groenachtig wit of paars
3

3(2)
gehele plant is groenachtig wit ................................... (Fig. 4)
Corallorhiza trifida - Koraalwortel (alleen in België)
gehele plant is paars (maar soms meer groen-paars) (Fig. 5)
Limodorum abortivum - Paarse aspergeorchis (alleen in België)

4(1)
plant met twee kleine of grote, meestal tegenoverstaande bladeren (schutbladachtige blaadjes aan de stengel niet meegerekend!) (Fig. 6)
5
plant met meer bladeren
11

5(4)

plant met twee tegenoverstaande bladeren, niet op grondniveau ..........................................................................................(Fig. 7)
6
plant met twee tegenoverstaande bladeren op grondniveau (soms nog een derde kleiner blad gevormd; schutbladachtige stengelbladeren niet meegerekend) (Fig. 8)
7

6(5)
bladeren groot, eirond (Fig. 9)
Neottia ovata - Grote keverorchis
bladeren klein, afgerond driehoekig (Fig. 10)
Neottia cordata - Kleine keverorchis

7(5)
voet van de stengel knolvormig verdikt (Fig. 11)
8
voet van de stengel niet knolvormig verdikt
9

8(7)
bloemen heel klein, lip wijst naar boven (Fig. 12)
Hammarbya paludosa - Veenmosorchis
lip boogvormig, wijst naar beneden (Fig. 13)
Liparis loeselii - Groenknolorchis

9(7)
bladeren met ongelijke grootte, bloemen klein, geelgroen (Fig. 14)
Herminium monorchis - Honingorchis
bladeren groot,beide even groot, bloemen groot en wit ......(Fig. 15)
10

10(9)
helmhokjes van de bloem parallel, dicht bij elkaar staand, spoor aan het uiteinde rond (Fig. 16)
Platanthera bifolia - Welriekende nachtorchis
helmhokjes van de bloem wijdbeens, aan de onderzijde ver uit elkaar staand, spoor aan het uiteinde afgeplat (Fig. 17)
Platanthera chlorantha - Bergnachtorchis

11(4)

bladeren in een liggend rozet of sterk rozetvormend, dat wil zeggen er is een rozet met nog enkele opstaande bladeren (Fig. 18a)
12
bladeren verspreid langs de stengel, geen rozetvormende bladeren aan de stengelbasis (soms zijn de onderste bladeren dichter opeengepakt, maar dan zijn altijd ook nog enkele echte, over de stengel verspreide stengelbladeren aanwezig) (Fig. 19)
28

12(11)

bladeren in een sterk tegen de grond gedrukt rozet, stengel zonder bovenste stengelomvattend blad .............................................................................................................(Fig. 20)
13
bladeren vormen een rozet maar hebben daarnaast ook enkele basale, kleine tot grote schuin tot recht omhoogstaande bladeren; het bovenste blad is altijd stengelomvattend (Fig. 18)
14

13(12)
bladeren netvormig geaderd, kort gesteeld, stengel verschijnt in het centrum van het rozet; bloemen klierachtig behaard (Fig. 21)
Goodyera repens - Dennenorchis
bladeren donkergroen glanzend, stengel verschijnt naast het rozet, bloemen niet klierachtig behaard ..................................(Fig. 22)
Spiranthes spiralis - Herfstschroeforchis

14(12)
bloemen met een spoor (Fig. 23)
15
bloemen zonder spoor
24

15(14)
roze bloem met twee langwerpige verhogingen (lijsten) aan de basis van de lip (Fig. 24)
Anacamptis pyramidalis - Hondskruid
bloem zonder lijsten aan de lipbasis
16

16(15)
spoor heel dun, draadvormig (Fig. 25)
17
spoor niet draadvormig
18

17(16)
bladeren lijn-lancetvormig, 1-4 cm breed. Spoor is veel langer dan het vruchtbeginsel ...................................... .....................................................................................(Fig. 26)
Gymnadenia conopsea - Grote muggenorchis
bladeren lijnvormig, 0,2-0,7 cm breed. Spoor is korter dan tot ongeveer even lang als het vruchtbeginsel (Fig. 27)
Gymnadenia odoratissima - Welriekende muggenorchis (alleen in België)

18(16)
middenlob van de lip lang, bandvormig, vaak gedraaid; bloem met een onaangename geur (Fig. 28)
Himantoglossum hircinum - Bokkenorchis
middenlob korter, niet bandvormig
19

19(18)
spoor omhooggericht, bloem roodpaars
20
spoor omlaaggericht
21

20(19)
bloem zonder groene nerven op de helm, zijdelingse sepalen omhooggericht (Fig. 29)
Orchis mascula - Mannetjesorchis
bloem met groene nerven op de helm; sepalen en petalen vormen een gesloten helm (Fig. 31)
Anacamptis morio - Harlekijn

21(19)
zijlobben van de lip draaddun,als dunne armpjes en beentjes naar voren gebogen. Bloem bloeit van boven naar beneden (Fig. 30)
Orchis simia - Aapjesorchis
zijlobben van de lip dikker
22

22(21)
helm grijsroze (Fig. 32)
Orchis militaris - Soldaatje
helm purperbruin
23

23(22)
lip breed, vierlobbig met een klein puntig middenlobje, vlekken op lip sterk papilleus (Fig. 33)
Orchis purpurea - Purperorchis
lip vierlobbig zonder klein middenlobje, vlekken op lip niet papilleus (Fig. 34)
Neotinea ustulata - Aangebrande orchis (alleen in België)

24(14)
bloem geelgroen met heel smalle zijlobben (Fig. 35)
Orchis anthropophora - Poppenorchis
bloem bruin, fluwelig
25

25(24)
lip langwerpig, zonder aanhangsel, lijkt op een vlieg (Fig. 36)
Ophrys insectifera - Vliegenorchis
lip met aanhangsel (Fig. 37)
26

26(25)
petalen groen (Fig. 38)
27
petalen roze, aanhangsel groot (Fig. 39)
Ophrys fuciflora - Hommelorchis (alleen in België)

27(26)
sepalen roze, aanhangsel onder de lip verborgen (Fig. 40)
Ophrys apifera - Bijenorchis
sepalen groen, klein vooruitstekend aanhangsel (Fig. 41)
Ophrys sphegodes - Spinnenorchis (alleen in België)

28(11)
stengel hol (onder de bloeiaar voorzichtig samendrukken)
29
stengel niet hol
32

29(28)
bladeren eivormig-lancetvormig, schuin afstaand, schutbladen teruggebogen in de bloeiaar; bloemen donkerpaars (Fig. 44)
Dactylorhiza majalis - Brede orchis
bladeren lancetvormig tot lijnvormig, schuin rechtopstaand tot rechtopstaand
30

30(29)

bovenste echte twee bladeren (schutbladachtige stengelbladen niet meegerekend) reiken minstens tot in de bloeiaar; bladeren lijn-lancetvormig tot lijnvormig
31
bovenste twee echte bladeren (schutbladachtige stengelbladen niet meegerekend) reiken gewoonlijk niet tot aan de bloeiaar (meerdere planten controleren!). Bladeren smal lancetvormig, schuin omhoogstaand, zonder of met ringvormige vlekken. Schutbladen recht, buiten de bloeiaar uitstekend. Bloemen roze tot paarsrood (Fig. 42a)
Dactylorhiza praetermissa - Rietorchis

31(30)

tengere plant; bladeren lijn-lancetvormig tot lijnvormig, ongevlekt, stijf rechtopstaand, de grootste breedte van het blad in het midden. Bloem lichtroze met een fijn patroon van stippen en lijntjes (Fig. 43)
Dactylorhiza sphagnicola - Veenorchis
bladeren lijn-lancetvormig, gewoonlijk ongevlekt, schuin tot recht omhoogstaand, met kapvormige top. De liptekening bestaat uit twee lusvormige lijntekeningen in het centrum van de lip. Zijlobben van de lip zijn teruggeslagen (Fig. 45)
Dactylorhiza incarnata - Vleeskleurige orchis

32(28)
bladeren gevlekt
33
bladeren ongevlekt
34

33(32)
onderste stengelblad in het midden het breedste, bladtop vrij spits (bladeren zelden ongevlekt, meerdere exemplaren controleren); middenlob van de bloem steekt niet of weinig voorbij de zijlobben (Fig. 46)
Dactylorhiza maculata - Gevlekte orchis

onderste stengelblad boven het midden het breedste, bladtop stomp); middenlob van de bloem steekt ver voorbij de zijlobben (Fig. 47)
Dactylorhiza fuchsii - Bosorchis

34(32)
bladeren vlezig, zonder duidelijke nerven
35
bladeren papierdun, met duidelijke uitstekende nerven aan de onderzijde
36

35(34)
bloemen groen tot roodbruin aangelopen, grootste breedte van de bladeren in het midden, bladeren blauwgroen (Fig. 48)
Dactylorhiza viridis - Groene nachtorchis
bloemen wit, grootste breedte van bladeren aan de top, bladeren donkergroen .........................(Fig. 49)
Pseudorchis albida - Witte muggenorchis (alleen in België)

36(34)
stengel behaard
37
stengel kaal
44

37(36)
bloemen roodpaars, afstaand tot schuin omhoogstaand (Fig. 50)
Cephalanthera rubra - Rood bosvogeltje
bloemkleur anders
38

38(37)
bladeren heel klein, purper aangelopen (Fig. 51)
39
bladeren groter, niet purper aangelopen
40

39(38)
grote plant, vaak in groepen groeiend; bloemen wijd open, witgroen (Fig. 52)
Epipactis purpurata - Paarse wespenorchis (alleen in België)
kleine plant, alleenstaand; bloemen klokvormig geopend, voorlip sterk gekroesd (Fig. 53)
Epipactis microphylla - Kleinbladige wespenorchis (alleen in België)

40(38)
voorlip groot, wit, uitgespreid (Fig. 54)
Epipactis palustris - Moeraswespenorchis
lip anders
41

41(40)
lip roodbruin, met sterk gekroesde voorlip (Fig. 55)
Epipactis atrorubens - Bruinrode wespenorchis
lip anders
42

42(41)
voorlip puntig, onderste schutblad meer dan vier keer zo lang als het vruchtbeginsel (Fig. 56)
Epipactis leptochila - Smallippige wespenorchis (alleen in België)
voorlip anders, onderste schutblad korter
43

43(42)
bladeren boogvormig; lip ivoorwit, met een brede doorgang van voorlip naar achterlip en een ondiepe achterlip ...............................................(Fig. 57)
Epipactis muelleri - Geelgroene wespenorchis
bladeren vlak, afstaand tot schuin omhoogstaand; lip groen tot bronsgroen of roodbruin, doorgang van de voorlip naar de achterlip smal (Fig. 58)
Epipactis helleborine - Brede wespenorchis

44(36)
bloem groen, hangend, gewoonlijk gesloten blijvend (Fig. 59)
Epipactis phyllanthes - Groene wespenorchis (alleen in België)
bloem wit, afstaand tot schuin omhoogstaand
45

45(44)
bladeren lancetvormig, tweerijig, bloem zuiver wit, geopend .........................(Fig. 60)
Cephalanthera longifolia - Wit bosvogeltje
bladeren eivormig-lancetvormig, bloem roomwit, gewoonlijk gesloten blijvend (Fig. 61)
Cephalanthera damasonium - Bleek bosvogeltje

Glossary

Endpoints

Figures